Su’aalo iyo jawaabo ku saabsan xidhida makhaayadaha

Kysymyksiä ja vastauksia koronasta ja ravintoloiden sulkemisesta somaliksi.

8.3.2021

Kuwee ayaa dhammaan lagu tirinayaa meheradaha nafaqooyinka? Xidhitaanku miyuu khuseeyaa tusaale ahaan maqaaxiyaha cuntada, kafeelayaasha iyo barandayaashu? 

Meheradaha nafaqooyinku waa sida kafeelayaasha, baararka, caweysyada habeenkii, kuwa mar walba u furan dadweynaha. Xidhitaankaas mudadda cayiman wuxuu sidoo kale khuseeyaa barandayaasha iyo sidoo kale kafeelayaasha iyo maqaaxiyaha, kuwa ka dhex furan meel kale sida goobaha daryeelada iyo shidaalka ama tukaamada gudahooda.  

Howlaha xidhitaanku waxay khuseeyaan meheradaha nafaqooyinka agagaarkooda, kuwaas oo cudurka koronahu uu ka faafayo- ama xaaladda sii korodhku ka jiro. Xidhitaanku ma khuseeyo meheradaha nafaqooyinka agahooda, kuwa faafitaanku uu heerka aasaasiga ah taagan yahay.  

Ma khuseeyaa xidhitaanku maqaaxiyaha shaqsiyaadka? Kuwee lagu tirinayaa maqaaxiyaha gaarka loo leeyahay? 

Maqaaxiyaha xidhitaankoodu ma khuseeyo maqaaxiyaha shaqsiyaadka, kuwaas oo ah kuwa  raashin ka cunidooda loo qorsheeyey bulshada shaqaalahooda ama kuwo si kale loo xadeeyey oo xeyndaabka shaqaalaha ku jira kaliya. 
Guryaha waayeelka, cisbitaalada, xarumaha ciidamada, xabsiyada, xanaano maalmeedyada iyo iskuulada iyo meelaha kale ee la xidhay shaqaalahoodu meelaha ay raashinka ka cunaan weli wey sii furnaan karaa. Kuwaas oo koleyba ku khasban in ay u hogaansanaadaan cudurka koronaha awgii xadeymaha kale ee loo dajiyey. Warbixin dheeraad ah:

Shirkaduhu ma badeli karaan nidaamka shaqadooda maqaaxiyaha shaqsiyaadka, in ay u fidyaan qadada kaliya hal goob shaqo shaqaalaheeda oo kaliya?  

Qodobka sharcigu ma ahn mid u degsan, in maqaaxiyuhu ugu badali karaan fikirada howlahooda maqaaxi shaqsi ahaaneed, taas oo u fidineysa cuntada kaliya shaqsiyaad xeyn daab gaar ah oo kaliya.   

Taas waxaa la xidhiidha koleyba, in nidaamka waxqabadka badalkiisa loogu hirgelinayo macmiilka qaab muuqda oo aanan la siineyn aragti ah, in macaamiilo kala duduwan la isku dayayo in loola dhaqmo xaalad takoorid ah.   

Maxaa looga jeedaa banaan ku iibinta?

Maqaaxiyaha iyo kafeelayaashu wey iibin karaan cuntada ama cabitaanada qaadasho ahaan iyadoo macmiilka toos loogu dhiibayo ama qaab kale oo adeeg ah loogu gudbiyo macmiilka gurigiisa. 

Macmiilku iskiis isagaa guran kara cutadiisa oo miiska ka guranaya ka dibna iibsanaya.  

Cuntada ama cabitaanka laguma cuni karo ama cabi karo kafeelaha ama maqaaxida dhexdeeda miisaska yaala ama barandaha, ee kaliya waa in uu horey u sii qaato macmiilku oo uu meel kale ku cuno.  

Banaan ku iibinta waa in loo diyaariyo, in aynan ka dhalanin taabashooyin halista faafitaanka cuduradu aynan ku dhalan karin marka cuntada la qaadanayo. 

Ma la ogol yahay in la iibiyo cabitaanada khamrada maqaaxiyaha oo ay macaamiishu sii qaataan?

Khamrada lagagama iibin karo macaamiisha maqaaxida dhexdeeda. Finland waxaa jira boqolaal maqaaxiyo ah, kuwaas oo dalbaday ogolaanshaha iibinta suuq geynta khamrada. Meheradahaasi waxay si joogto ah u iibin karaan ugu badnaan 5,5 mug qaadka bersanteyjka ee khamrada etyyliyadu ay ku jirto cabitaanka khamrada macaamiishu waa in ay horey u sii qaataan iyagoo u hogaansan qawaaniinta. Maqaaxiyaha howlaha iibka suuq geynta haystaa waxay u dhigmaan tukaamada raashinka khamrada lagu iibiyo oo kale.    

Maxaa looga jeeda asaasiga-, sii korodhka- iyo heerka faafitaanka?

Cudurada aagaga loo kala qeyb qeybiyey ee aasaasiga-, faafitaanka- iyo xaaladda sii korodhku wuxuu ku saleysan yihiin wasaaradda caafimaadka iyo arrimaha bulshadu feyraska koronaha maareyntiisa istaraatijiyada iskudhafka ah ee howlaha qorsheynta. 

Xaaladda faafitaanka iyo meel seexadka- iyo howlaha maqaaxiyaha sharciga la siiyey sharciga loo cuskaday aagagga waafajinta u degsan gaar ahaan xaaladahan cudurku dhigayo ee dowladdu dejisay. Fiiro. Jawaabta su’aashaas ” maxay shirkaduhu og yihiin, miyaa lagu waajibiyey in ay xidhaan meelaha macaamiishooda ama ma ku jiraan xeyn daabka xadeynta”.

Maxay shirkaduhu og yihiin, miyey waajib ku tahay in ay xidhaan goobaha macaamiishooda ah ama xadeyntu ma ku jirtaa xeyn daabkaa? 

Dowladdu qawaaniinta ay u dejisey goboladda, kuwa ee aagagooda ku waajibka tahay xidhitaanka goobaha macaamiishu ay shaqeynayso. 

Xidhitaanka ku meel gaadhka ahi wuxuu khuseeyaa shirkadaha aagagoodu ay ku jiraan cudurada sii kordhaya ee joojintoodu lagama maarmaanka ay tahay oo ah aagaga, kuwa uu cudurka koronuhu ku jiro faafitaanka- iyo xaaladda sii korodhka. Shirkadaha nafaqooyinka lagama xidhayo aagaga, kuwa cudurku heerka aasaasiga ah yahay.

Waa maxay sababta dhammaan meheradaha nafaqooyinka sii korodhkooda- iyo meelaha uu ku faafayo loo xidhayaa?

Maqaaxiyaha iyo meelaha kale ee hoos yimaada shirkadaha nafaqooyinka xidhitaankooda ku meel gaadhka ahi waa howl ka mid ah, howlaha ay dowladdu isku dayeyso in ay kaga hor istaagto cudurka koronaha ee sii faafaya ee dhakhsaha u sii kordhaya iyo faraca cudurka ee ah kan dhakhsaha u faafaya caam noqoshadiisa. Bayaanka dowladdu wuxuu ku saleysan yahay go’aanka, kan lagu xaqiijinayo Finland in loo dooro xaalad aan caadi aheyn.

Maqaaxiyaha, kafeelayaasha iyo goobaha wax lagu cabo ee bulshadu ay ku kulanto ee sida cidhiidhiga ah isugu dhow yihiin ee qoyaanka neefta soo raacaa ee cudurka faafinayaa uu si yar ugu fidayo. Intaa waxaa dheer feyraska koronaha faraciisu wuxuu sii kordhinayaa cudurka si aad u weyn.  

Cuntooyinka iyo cabitaanada banaanka lagu iibiyaa weli waa suurtogal, taas oo macaamiisha toos ama qaab kale ay loogu soo gudbin karo.  

Imisa shirkadood ayey howlaha xidhitaanku khuseeyaan?

Warbixinaha tira koobku sida ay dhigayaan sanadkii 2019 howlaha nafaqooyinka shirkadaha ku shaqeeya cadadkoodu Finland oo dhan wuxuu iskugeyntii ahaayeen 13 473 iyo gedisleyda 6 390 milyan oo euro dhan. Shaqsiyaadka hoos yimaadaana waxay ahaayeen ilaa iyo 60 519.

Nafaqeynta waxaa diirada loogu saarey  Uusimaaga, halkaas oo ku taala 35 bersanti dalkoo dhan shirkahada ka howl galaa, waxay ka shaqeeyaan 42 bersanti oo ah shirkadaha shaqsiyaadka iyo kuwaas oo diirada loo saarey 43 bersanti oo gedisleyda hoos yimaada. Waxaa boosaska ku xiga soo galaya Pirkanmaa iyo Varsinais-Suomi oo ilaa toban bersanti saamiyadooda.  

Goboladda, kuwa xidhitaanka ku meel gaadhka ahi ka shaqeynayaan, waxaa loo dajinayaa dowladda  qawaaniinteeda, taas oo la siiyey ee sharciga dhaqangalka ahna weheliyo.  

Ilaa iyo goorma ayey xadeyntu shaqeyneysaa?

Maqaaxiyaha iyo meheradaha kale nafaqooyinku waxay ka xidhnaanayaan macaamiisha saddex todobaad. Waajibaadka xidhnaanshaha ujeedadodu waa in ay dhaqan gasho 8.3.2021, waxayna dhamaaneysaa 28.3.2021.

Qawaaniinta ay dowladdu u dejisay goboladda, kuwa agagaarkooda lagu waajibiyey xidhista goobaha macaamiishu uu ka shaqeynayo. Dowladdu sida sharcigu dhigayo waxay ku waajibineysaa in ay badasho qawaaniinta, haddii meel ka mid ah meelahaas uunan mar dambe ka jirin faafitaanka cudurku- ama heerka sii korodhku. 

Sidee ayey dowladdu u kaalmeyneysaa kafeelayaasha iyo baarasha dhaqaalaha ay u hayeen ee howsha laga mabnuucay?

Wasaaradda shaqada- iyo maareyntu waxay si degdeg ah u diyaarineysaa nidaamka kaalmeynta magdhowga shirkadaha ee ku haboon shirkadaha, kuwaas oo howlaha xidhitaankoodu ku wajahan yihiin.

Halkee ayey shirkaduhu kaheleyaan warbixino dheeraad ah howlaha maqaaxiyaha xadeymahooda kale?

Xafiiska maamulka gobolku wuxuu ilaalinayaa sida uu dhigayo sharciga faafitaanka ku meel gaadhka ah is bedelkiisu ee ah, in maqaaxiyuhu ay u hogaansamaan dalabyadan dhaqangalka ah iyo xadeymaha.  

Xafiiska maamulku waxay sidoo kale fureen adeeg telefoon oo la xidhiidha howlaha maqaaxiyaha iyo munaasabadahaa qorsheyntooda: adeegga telefoonka 0295 016 666, isniin- jimce saacadaha 8–11 iyo 12–16, emaylka [email protected]

Goorma ayey shirkadaha nafaqooyinka hoos yimaadaa waxay helayaan warbixino sugan oo ah meelaha macaamiil u furitaankooda?

Marka meel seexadka- iyo howlaha nafaqooyinka sharcigu siiyey ee u degsan xidhitaankoodu wuxuu dhmaanayaa 28.3.2021, sharciga cudurada faafa iyo qodobka loo cuskanayo ee xadeynta loo dajiyey koleyba waa kuwo shaqeynaya ilaa iyo 30.6.2021. Wasaarada caafimaadka- iyo arrimaha bulshadu si gooni ah u diyaarinayaan furitaanka meelaha isbedelada looga baahan yahay, kuwaas dhaqan galaya 29.3.2021. Qorshahaas diyaarintiisa waxaa loo soo wargelinayaa si gaar ah. 

Waa maxay sababaha xidhitaanka maqaaxiyuhu u khuseeyo xarumaha shidaalada iyo maqaaxiyaha? 

Xidhitaanku waxay khuseysaa khaas ahaan soo bandhigidda dowladdu sida ay dhigayso dhammaan meheradaha nafaqooyinka oo dhan, kuwaas oo u furan dadka oo dhan, Sidoo kale xarumaha shidaalka maqaaxiyaha iyo kafeelayaasha ka tirsan xeyndaabka xidhistooda, kuwaas oo aan dhinacooda laga sameynin xaaladda aan caadiga aheyn.  

Xidhitaanku kuma waajibinayo dhammaan goobaha xarumaha shidaalka, ee kaliya waxay khuseysaa macaamiisha cunto cunidooda meelaha maqaaxiyaha ah. Maqaaxiyuhu waxay weli iibin karaan cuntada ay macaamiishu horey u sii qaadanayaan, iyo xarumaha shidaalada tukaamadooda suurtogalka ah iyo meelaha isticmaalka musqulahooda oo u furnaan kara.